Kayın neden oyuncak ağacı oldu

Grimm’s, HABA, BRIO, Ostheimer. Avrupa’nın ahşap oyuncak markalarına bakınca hepsinde aynı ağaç çıkıyor: kayın. Bu bir gelenek meselesi değil, en azından sadece o değil.

Sayılarla kayın

Avrupa kayınının (Fagus sylvatica) sertliği 1.450 lbf, yoğunluğu 710 kg/m³. Türkiye’de kullandığımız Doğu kayını (Fagus orientalis) pratik olarak aynı sınıfta: Andırın’da ölçülen eğilme direnci 118 MPa.

Karşılaştırma için birkaç tür:

• Gürgen: 1.630 lbf. Kayından yaklaşık %12 daha sert. Ama çok yavaş kuruyor, kurutmada çok oynuyor ve takım ağızlarını hızla köreltiyor.
• Akçaağaç: 1.450 lbf, kayınla aynı. Boyutsal olarak daha stabil. Ama yüksek devirde yanma eğilimi var.
• Huş: 1.210 lbf. Kolay işleniyor, İskandinav oyuncakçılığının tercihi. Bazı tahtalarda lif kopması yapıyor.
• Ihlamur: 700 lbf. Oymak için ideal, oyuncak için değil. Tırnakla iz kalıyor.

Asıl sebep gözenekler

Kayın dağınık gözenekli bir ağaç, yani damar boyunca büyük kanallar yok. Meşe ve dişbudak gibi halkalı gözenekli türlerde yüzeyde açık kanallar kalıyor. Ağzına alınan bir oyuncakta bu iki şey demek: kir tutma ve kıymık riski.

Kayının en çok tekrarlanan özelliği şu: kıymıklanmadan aşınıyor. Yıllarca kullanılan bir kayın blok yıpranıyor ama kalkan lif bırakmıyor. Oyuncakçılığın kayına yapışmasının asıl sebebi bu.

Diğer teknik sebepler

Kokusuz ve reçinesiz. Kayının karakteristik kokusu yok. Çamda olduğu gibi reçine sızmıyor. Cilt tahrişi yapmıyor.

Buhar eğmede olağanüstü. Bu kayının nadir üstünlüklerinden biri ve tekerlek, boncuk, kavisli parça yapımında işe yarıyor.

Tornada temiz kesiliyor. 710 kg/m³ yoğunluk, torna için ideal bandın içinde. Boncuk ve tekerlek gibi seri parçalar bu yüzden kayından yapılıyor.

Bol ve ucuz. Türkiye’de kayın yaklaşık 1,9 milyon hektar yayılışa sahip, toplam orman alanının %8,5’i. Meşeden sonra en yaygın ikinci yapraklı tür. Karadeniz ve Marmara’da dağların kuzey bakılarında, 700 ile 1.200 metre arasında yetişiyor.

Tarihsel sebep de bununla ilgili. Orta Avrupa’da Erzgebirge ve Türingen gibi oyuncak bölgelerinde kayın en bol ağaçtı. Zanaat, elinde ne varsa onun üzerine kuruldu.

Kayının kusuru

Burada dürüst olmak gerekiyor. Kayının ciddi bir zayıflığı var: boyutsal hareketi yüksek. Hacimsel daralması %17,9, teğet ve radyal daralma oranı 2,0. Bu, ahşap literatüründe “servis sırasında ciddi boyutsal hareket” uyarısıyla anılan bir değer.

Pratikte ne demek: nem değiştikçe parça belirgin biçimde büyüyüp küçülüyor. İstanbul’da bu özellikle sorun, çünkü dış ortam yıl boyu nemli ama kaloriferli ev kışın çok kuru. Bunu ayrı bir yazıda anlattık.

Bir kusur daha var ama bu üreticiyi ilgilendiriyor: kayın tozu duyarlılaştırıcı ve uzun süreli korumasız maruziyet kanser riskini artırıyor. Atölyede toz emiş sistemi opsiyonel değil.

Biz ne kullanıyoruz

Doğu kayını, kurutulmuş, Karadeniz hattından. Aks ve ince mil gibi kritik parçalarda gürgen değerlendiriyoruz, çünkü orada sertlik farkı işe yarıyor.

Buharlanmış mı buharsız mı sorusu hâlâ açık. Buharlama rengi homojenleştiriyor, boyasız satan bir marka için bu avantaj. Ama mekanik özellikleri bir miktar düşürüyor, ince parçalarda bunu istemiyoruz.